Bài toán giải bằng ba bước tính lớp 4 là dạng toán có lời văn yêu cầu học sinh thực hiện liên tiếp ba phép tính để tìm đáp số. Đây là dạng toán quan trọng trong chương trình Toán lớp 4 theo các bộ sách Kết nối tri thức, Chân trời sáng tạo và Cánh Diều, giúp học sinh rèn luyện khả năng phân tích dữ kiện, xác định mối quan hệ giữa các đại lượng và lập kế hoạch giải toán nhiều bước.
So với các bài toán hai bước tính đã học ở lớp 2 và lớp 3, dạng toán này đòi hỏi học sinh phải biết chia bài toán thành từng phần nhỏ, xác định kết quả trung gian trước khi tìm đáp án cuối cùng. Vì vậy, nhiều học sinh thường gặp khó khăn khi đọc đề và lựa chọn thứ tự thực hiện các phép tính.
Trong chuyên đề giải bài toán bằng 3 bước tính Toán lớp 4, học sinh sẽ được hướng dẫn phương pháp nhận dạng, cách phân tích đề bài, quy trình giải từng bước và các dạng bài tập thường gặp để tự tin giải bài toán bằng ba bước tính một cách chính xác.
Cách giải bài toán bằng 3 bước tính
Để học sinh trung bình không bỏ cuộc, tôi luôn dạy các em tuân thủ nghiêm ngặt quy trình “4 bước tiếp cận” trước khi hạ bút viết lời giải:
- Bước 1: Đọc quét & Gạch chân từ khóa (Phân tích đề). Đọc ít nhất 2 lần. Gạch 1 gạch dưới cái đề bài CHO, gạch 2 gạch dưới cái đề bài HỎI.
- Bước 2: Vẽ sơ đồ đoạn thẳng (Vũ khí tối thượng). Chuyển ngôn từ chữ viết thành hình ảnh trực quan. Đối với học sinh trung bình, không vẽ sơ đồ đồng nghĩa với việc mò mẫm trong bóng tối.
- Bước 3: Lập kế hoạch ngược từ câu hỏi (Tư duy kiến tạo). Đi ngược từ câu hỏi: ‘Để trả lời câu hỏi này cần biết gì? Cái đó đã biết chưa? Nếu chưa thì phải tìm thông qua cái nào?’
- Bước 4: Giải và Kiểm tra lại (Đảm bảo an toàn). Thực hiện tính toán cẩn thận và thử lại tính logic của đáp số.
Ví dụ minh họa cấu trúc 3 bước tính:
Đề bài: Một giá sách có ba ngăn. Ngăn thứ nhất có 86 quyển sách. Ngăn thứ hai có ít hơn ngăn thứ nhất 17 quyển và nhiều hơn ngăn thứ ba 9 quyển. Hỏi trên giá sách đó có tất cả bao nhiêu quyển sách?
Đầu tiên phải vẽ sơ đồ bài toán
| Bí quyết hướng dẫn học sinh trung bình gỡ nút thắt bài toán trên: • Phân tích ngược: Đề hỏi gì? -> Tổng cả 3 ngăn. Đã biết ngăn nào rồi? -> Biết Ngăn 1 (86 quyển). • Muốn tính Tổng cần biết gì nữa? -> Phải biết Ngăn 2 và Ngăn 3. • Bước tính 1: Tìm số sách Ngăn thứ hai (lấy Ngăn 1 trừ đi 17). • Bước tính 2: Tìm số sách Ngăn thứ ba (lấy Ngăn 2 mới tìm được trừ đi 9 vì Ngăn 2 nhiều hơn Ngăn 3). • Bước tính 3: Tính tổng số sách cả ba ngăn (Ngăn 1 + Ngăn 2 + Ngăn 3). |
Những sai sót thường gặp khi giải toán bằng ba bước tính
Dưới đây là 3 lỗi kinh điển mà học sinh rất hay mắc phải. Cha mẹ cần nắm rõ để ‘tiêm vắc-xin ngừa sai sót’ cho các em ngay khi hướng dẫn:
1. Lỗi đơn vị ‘Râu ông nọ cắm cằm bà kia’ (nhầm lẫn đối tượng dữ liệu): Học sinh lấy dữ liệu của đại lượng này đem cộng trừ với đại lượng khác mà không đưa về cùng hệ quy chiếu. Ví dụ: đơn vị kg, g, km, hoặc sai đối tượng như ở bài toán trên, khi tìm ngăn thứ ba, các em lại lấy số sách của ngăn thứ nhất đem trừ đi 9, thay vì phải lấy số sách ngăn thứ hai.
2. Bẫy ngôn ngữ ‘Nhiều hơn’ và ‘Ít hơn’ (Rập khuôn máy móc): Học sinh có thói quen nguy hiểm: Cứ thấy chữ ‘nhiều hơn’ là làm phép cộng, thấy ‘ít hơn’ là làm phép trừ. Ở ví dụ trên: Ngăn thứ hai nhiều hơn ngăn thứ ba 9 quyển -> Điều này đồng nghĩa ngăn thứ ba ít hơn ngăn thứ hai. Các em thấy chữ ‘nhiều hơn’ liền lấy số sách ngăn hai cộng với 9 là hoàn toàn sai bản chất.
3. Lỗi ‘Đứt gánh giữa đường’ (Giải thiếu bước): Sau khi làm xong bước tính thứ hai (tìm được đại lượng thành phần cuối cùng), học sinh thở phào tưởng đã xong bài và kết luận luôn, quên mất câu hỏi cốt lõi của đề bài là tính tổng hoặc so sánh chung cuộc (thiếu bước tính thứ 3).
Hệ thống bài luyện tập từ mức độ dễ đến khó
Sau khi đã giải thích rõ, hãy cho các em làm bài luyện tập thật nhiều để nhuần nhuyễn với dạng giải bài toán bằng 3 bước tính.
Phần 1: Toán quan hệ khối lượng / số lượng (Nhiều hơn, ít hơn)
Bài 1 (Mức độ Nhận biết – Dễ): Một cửa hàng ngày thứ nhất bán được 120 kg gạo. Ngày thứ hai bán được nhiều hơn ngày thứ nhất 30 kg gạo. Ngày thứ ba bán được ít hơn ngày thứ hai 15 kg gạo. Hỏi cả ba ngày cửa hàng đó bán được bao nhiêu ki-lô-gam gạo?
Bài 2 (Mức độ Nhận biết – Dễ): Một thư viện trường học ngày đầu tiên nhận về 150 quyển truyện thiếu nhi. Ngày thứ hai nhận về nhiều hơn ngày đầu tiên 25 quyển. Ngày thứ ba nhận về ít hơn ngày thứ hai 10 quyển. Hỏi cả ba ngày thư viện đó nhận về tất cả bao nhiêu quyển truyện thiếu nhi?
Bài 3 (Mức độ Thông hiểu – Trung bình): Hùng có 45 viên bi. Tuấn có số bi ít hơn Hùng 12 viên nhưng lại nhiều hơn Minh 8 viên. Hỏi cả ba bạn có tất cả bao nhiêu viên bi?
Bài 4 (Mức độ Thông hiểu – Trung bình): Một cửa hàng hoa quả có ba thùng cam. Thùng thứ nhất nặng 48 kg. Thùng thứ hai nặng ít hơn thùng thứ nhất 8 kg nhưng lại nặng nhiều hơn thùng thứ ba 5 kg. Hỏi cả ba thùng cam đó nặng tổng cộng bao nhiêu ki-lô-gam?
Bài 5 (Mức độ Thông hiểu – Trung bình): Khối lớp 4 của một trường tiểu học có ba lớp tham gia kế hoạch nhỏ. Lớp 4A thu gom được 115 kg giấy vụn. Lớp 4B thu gom được nhiều hơn lớp 4A là 15 kg và ít hơn lớp 4C là 12 kg. Hỏi cả ba lớp thu gom được bao nhiêu ki-lô-gam giấy vụn?
Bài 6 (Mức độ Vận dụng – Khá): Một đội công nhân sửa một con đường trong ba tuần. Tuần đầu đội sửa được 245 m đường. Tuần thứ hai đội sửa được nhiều hơn tuần đầu 30 m đường. Tuần thứ ba đội sửa được ít hơn tổng số mét đường của hai tuần đầu là 120 m. Hỏi trong cả ba tuần đội công nhân đó đã sửa được bao nhiêu mét đường?
Phần 2: Toán liên quan đến phép nhân / phép chia (Gấp lên hoặc giảm đi số lần)
Bài 7 (Mức độ Nhận biết – Dễ): Một trang trại nuôi 3 loại gia cầm. Khay thứ nhất có 60 con gà. Số vịt gấp 3 lần số gà. Số ngỗng lại kém số vịt 4 lần. Hỏi trang trại đó nuôi tổng cộng bao nhiêu con gia cầm?
Bài 8 (Mức độ Thông hiểu – Trung bình): Trong một giải thi đấu thể thao bơi lội của trường, khối lớp 3 có 24 học sinh tham gia. Số học sinh khối lớp 4 tham gia gấp 2 lần số học sinh khối lớp 3. Số học sinh khối lớp 5 tham gia lại kém số học sinh khối lớp 4 là 3 lần. Hỏi cả ba khối lớp có tất cả bao nhiêu học sinh tham gia giải bơi lội?
Bài 9 (Mức độ Thông hiểu – Trung bình): Một kho chứa thóc có ba gian. Gian thứ nhất chứa 1500 kg thóc. Gian thứ hai chứa số thóc kém gian thứ nhất 2 lần. Gian thứ ba chứa số thóc gấp 3 lần gian thứ hai. Hỏi kho đó chứa tất cả bao nhiêu ki-lô-gam thóc?
Bài 10 (Mức độ Vận dụng – Khá): Đội múa có 18 bạn. Đội kịch có số bạn gấp 2 lần đội múa. Đội hát có số bạn kém tổng số bạn của đội múa và đội kịch là 3 lần. Hỏi cả ba đội có tất cả bao nhiêu bạn?
Bài 11 (Mức độ Vận dụng – Khá): Một cửa hàng ngày thứ nhất bán được 80 lít dầu. Ngày thứ hai bán được số dầu gấp 3 lần ngày thứ nhất. Ngày thứ ba bán được số dầu bằng tổng số dầu của ngày thứ nhất và ngày thứ hai giảm đi 4 lần. Hỏi cả ba ngày cửa hàng bán được bao nhiêu lít dầu?
Phần 3: Bài toán liên quan đến rút về đơn vị kết hợp (Nâng cao)
Bài 12 (Mức độ Vận dụng – Khá): Có 5 thùng nước mắm như nhau chứa tổng cộng 125 lít. Người ta lấy ra 2 thùng nước mắm đó để đem chia đều vào 10 cái can nhỏ. Hỏi mỗi cái can nhỏ chứa được bao nhiêu lít nước mắm?
Bài 13 (Mức độ Vận dụng cao – Nâng cao): Có 4 thùng dầu như nhau chứa tổng cộng 112 lít dầu. Người ta lấy ra 3 thùng dầu đó để chia đều vào 6 cái can. Hỏi mỗi cái can chứa được bao nhiêu lít dầu?
Bài 14 (Mức độ Vận dụng cao – Nâng cao): Bác An mua 6 chiếc bút mực cùng loại phải trả 72000 đồng. Bác Bình mua nhiều hơn bác An 3 chiếc bút mực như thế để chia đều cho 3 người con của mình. Hỏi mỗi người con của bác Bình nhận được số bút trị giá bao nhiêu tiền?
Bài 15 (Mức độ Vận dụng cao – Thách thức tư duy): Một xe tải chở 6 hòm linh kiện máy móc có khối lượng bằng nhau, tổng khối lượng là 480 kg. Sau đó, người ta xếp thêm lên xe 3 hòm linh kiện cùng loại nữa rồi chia toàn bộ số hòm linh kiện trên xe thành 9 phần bằng nhau để giao cho các đại lý. Hỏi mỗi đại lý nhận được bao nhiêu ki-lô-gam linh kiện?
Chia sẻ kinh nghiệm:
Khi giao phiếu bài tập này, bạn có thể đóng thêm một cái khung trống nhỏ khoảng 3-4 dòng ngay dưới mỗi đề bài và ghi yêu cầu: “Con hãy vẽ sơ đồ đoạn thẳng vào đây trước khi giải nhé!”. Việc này sẽ bắt buộc các em phải rèn luyện thói quen chuyển đổi ngôn ngữ chữ viết thành hình vẽ trước khi đặt bút tính. Chúc bạn và các em học sinh có những tiết học toán thật hiệu quả!
Hãy khen ngợi từng bước tính đúng: Đối với học sinh trung bình, viết đúng lời giải và phép tính thứ nhất đã là một thành công. Đừng đợi đến khi có đáp số đúng mới khen ngợi. Sự động viên kịp thời giúp kích hoạt sự tự tin của các em.
Cho học sinh tự đóng vai làm nhân vật trong toán: Khi làm bài toán về mua bán, chia kẹo, hãy đổi tên nhân vật trong đề thành tên của chính học sinh đó. Điều này giúp kích thích não bộ liên hệ thực tế, gạt bỏ cảm giác sợ hãi đối với những con số khô khan.
Sử dụng các tấm bìa màu đại diện cho các bước: Tạo ra 3 tấm thẻ màu (Màu Xanh – Bước 1, Màu Vàng – Bước 2, Màu Đỏ – Bước 3). Khi học sinh làm đến đâu, đặt tấm thẻ tương ứng bên cạnh để nhắc nhở các em về lộ trình tư duy rõ ràng trực quan.
