“Trò chơi có tổng bằng không” (zero-sum) là một tình huống trong đó tổng lợi ích và thiệt hại của tất cả các bên luôn bằng 0.
Ví dụ đơn giản nhất là một ván cờ hoặc một ván poker giữa hai người. Nếu quy ước người thắng +10 điểm, người thua −10 điểm, tổng cộng vẫn là 0.
Trong kinh tế và đời sống, khái niệm này thường được dùng rộng hơn, đôi khi không hoàn toàn theo nghĩa toán học. Chẳng hạn, nếu hai công ty cạnh tranh để giành cùng một khách hàng và thị trường được xem là cố định, thị phần tăng thêm của công ty A có thể đồng nghĩa với thị phần của công ty B giảm xuống.
Nguồn gốc “Trò chơi có tổng bằng không” từ đâu?
Khái niệm zero-sum game xuất phát từ lý thuyết trò chơi (game theory), một lĩnh vực nghiên cứu cách các bên đưa ra quyết định khi kết quả của mình phụ thuộc vào hành động của người khác.
Nền tảng quan trọng của lý thuyết trò chơi được đặt ra bởi John von Neumann, nhà toán học người Hungary-Mỹ. Năm 1928, ông công bố công trình về minimax theorem, đặt nền móng toán học cho việc phân tích các trò chơi đối kháng.
Sau đó, von Neumann cùng Oskar Morgenstern phát triển lĩnh vực này một cách hệ thống trong cuốn sách Theory of Games and Economic Behavior, xuất bản năm 1944. Đây là một trong những tác phẩm nền tảng của lý thuyết trò chơi hiện đại.
Điểm quan trọng là zero-sum game không có nghĩa mọi trò chơi đều là tổng bằng không. Nó chỉ là một loại trò chơi trong đó lợi ích của các bên đối nghịch hoàn toàn.
Vì sao gọi là “tổng bằng không”?
Trong toán học, giả sử có hai người:
- A nhận được +100
- B nhận được −100
Ta có: +100 + (−100) = 0
Nếu A thắng 1 triệu đồng thì B phải mất đúng 1 triệu đồng. Không có giá trị mới được tạo ra. Đó là bản chất của zero-sum.
Ngược lại, nếu hai bên cùng có thể hưởng lợi, đó là tình huống positive-sum game, hay trò chơi tổng dương. Ví dụ, hai doanh nghiệp hợp tác tạo ra một sản phẩm mới, cả hai cùng kiếm được tiền. Tổng lợi ích của họ có thể lớn hơn 0.
Cũng có negative-sum game, tức trò chơi tổng âm, khi tổng thiệt hại của các bên lớn hơn tổng lợi ích. Ví dụ điển hình là một cuộc chiến tranh: các bên có thể giành được lợi thế tương đối, nhưng tổng nguồn lực và con người bị tổn thất có thể khiến tất cả cùng nghèo đi.
Vì sao khái niệm này rất hay được dùng trong đời sống?
Bởi con người thường có xu hướng nhìn thế giới theo kiểu “anh được thì tôi mất”.
Ví dụ: “Công ty tăng lương cho nhân viên thì lợi nhuận của cổ đông giảm.”
Đây là cách nhìn zero-sum.
Nhưng trên thực tế, chưa chắc. Nếu tăng lương giúp nhân viên làm việc hiệu quả hơn, giảm nghỉ việc và tạo ra doanh thu lớn hơn, cả người lao động và cổ đông đều có thể được lợi. Đây là một tình huống có khả năng trở thành positive-sum.
Đó cũng là lý do người ta thường cảnh báo về zero-sum thinking, tức tư duy tổng bằng không: cứ mặc định rằng chiếc bánh có kích thước cố định, một người lấy thêm thì những người khác chắc chắn phải mất phần.
