ChatGPT và các công cụ trí tuệ nhân tạo đang trở thành trợ lý học tập của nhiều học sinh. Các em có thể nhờ AI giải thích bài học, sửa tiếng Anh, kiểm tra bài văn, tạo câu hỏi ôn tập hoặc hướng dẫn giải toán. Tuy nhiên, trong quá trình trò chuyện, học sinh rất dễ cung cấp nhiều thông tin về bản thân hơn mức cần thiết.
Một câu hỏi tưởng như bình thường có thể chứa họ tên, trường đang học, lớp, địa chỉ, số điện thoại, ảnh cá nhân, kết quả học tập hoặc thông tin về gia đình. Khi những dữ liệu này được đưa lên một dịch vụ AI trực tuyến, học sinh không còn kiểm soát chúng theo cách giống như một thông tin chỉ được lưu trong vở của mình.
Vì vậy, một trong những kỹ năng đầu tiên học sinh cần học khi sử dụng AI là: chỉ cung cấp những thông tin thực sự cần thiết cho câu hỏi và tránh đưa dữ liệu cá nhân lên chatbot nếu không có lý do chính đáng.
ChatGPT không cần biết bạn là ai để giúp bạn học
Phần lớn câu hỏi học tập không yêu cầu AI biết danh tính thật của học sinh.
Muốn hỏi một bài toán, học sinh chỉ cần cung cấp đề bài. Muốn sửa một đoạn tiếng Anh, chỉ cần gửi đoạn văn. Muốn lập kế hoạch ôn thi, có thể nói mình đang học lớp 9 và cần ôn những môn nào. ChatGPT không cần biết tên đầy đủ, ngày sinh, số điện thoại, địa chỉ nhà hay chính xác học sinh đang học lớp nào tại trường nào.
Chẳng hạn, thay vì viết: “Em là Nguyễn Văn A, học lớp 9A trường X tại Hà Nội, đây là bảng điểm của em, hãy tư vấn cách học”, học sinh có thể đơn giản nói: “Em đang học lớp 9, yếu môn tiếng Anh và Toán, hãy giúp em lập kế hoạch cải thiện hai môn này”.
AI vẫn có đủ thông tin để hỗ trợ, trong khi lượng dữ liệu cá nhân được chia sẻ giảm đi đáng kể.
Một thông tin có thể không nguy hiểm, nhưng nhiều thông tin ghép lại thì khác
Rủi ro lớn hơn xuất hiện khi học sinh chia sẻ thông tin từng chút một qua nhiều cuộc trò chuyện.
Tên có thể không phải thông tin quá nhạy cảm. Tên trường cũng vậy. Nhưng khi họ tên, ngày sinh, trường học, lớp, địa chỉ, số điện thoại, ảnh khuôn mặt và thông tin gia đình được kết hợp với nhau, chúng có thể tạo thành một hồ sơ khá chi tiết về một cá nhân.
Đối với trẻ em và học sinh, vấn đề càng cần được chú ý bởi các em thường chưa có đầy đủ kinh nghiệm để đánh giá hậu quả của việc chia sẻ dữ liệu trên môi trường số.
Nguyên tắc an toàn vì thế không phải là “không được nói gì với AI”, mà là AI cần biết gì thì chỉ cung cấp đến đó.
Đừng đưa mật khẩu và thông tin tài khoản cho AI
Có những loại thông tin học sinh không nên nhập vào chatbot trong gần như mọi tình huống: mật khẩu, mã xác thực, mã OTP, thông tin đăng nhập, thông tin thẻ ngân hàng hoặc các dữ liệu cho phép người khác truy cập vào tài khoản.
Nếu cần hỏi cách xử lý một lỗi đăng nhập, hãy mô tả lỗi. Nếu cần hỏi về một email đáng ngờ, có thể xóa hoặc che các thông tin nhận dạng trước khi gửi nội dung để AI phân tích.
Một chatbot không cần biết mật khẩu thật để hướng dẫn cách đổi mật khẩu.
Cẩn thận khi gửi ảnh và tài liệu
Thông tin cá nhân không chỉ tồn tại dưới dạng chữ.
Một bức ảnh có thể chứa khuôn mặt, bảng tên, đồng phục, tên trường, địa điểm hoặc những người khác xuất hiện trong ảnh. Một bảng điểm có thể chứa họ tên, ngày sinh, mã học sinh và kết quả học tập. Một ảnh chụp màn hình đôi khi vô tình để lộ email, số điện thoại hoặc tên tài khoản.
Tài liệu học tập cũng có thể chứa thông tin của người khác. Ví dụ, danh sách lớp có tên và ngày sinh của nhiều học sinh, bài nhận xét của giáo viên hoặc tài liệu nội bộ của nhà trường không phải dữ liệu mà một học sinh có quyền tùy ý đưa lên dịch vụ AI công cộng.
Trước khi tải một ảnh hoặc tài liệu lên AI, học sinh nên tự hỏi: Trong tệp này có thông tin nào không cần thiết cho câu hỏi của mình không?
Nếu có, hãy xóa hoặc che thông tin đó trước.
Không phải công cụ AI nào cũng xử lý dữ liệu giống nhau
“AI” không phải là một dịch vụ duy nhất. ChatGPT, Gemini, Claude và rất nhiều chatbot, ứng dụng học tập hoặc website sử dụng AI có chính sách dữ liệu khác nhau. Cách lưu trữ hội thoại, thời gian lưu, việc sử dụng dữ liệu để cải thiện hệ thống và khả năng kiểm soát dữ liệu của người dùng có thể khác nhau giữa từng dịch vụ và loại tài khoản.
Vì vậy, không nên suy nghĩ rằng “đã là AI thì đều an toàn như nhau”.
Điều này đặc biệt quan trọng với những ứng dụng AI ít tên tuổi. Một website có giao diện chatbot không có nghĩa nó vận hành hệ thống AI của riêng mình hoặc có tiêu chuẩn bảo vệ dữ liệu tương đương những nhà cung cấp lớn.
Học sinh và phụ huynh nên ưu tiên những dịch vụ đáng tin cậy, hiểu các thiết lập quyền riêng tư cơ bản và hạn chế cung cấp dữ liệu không cần thiết.
Thông tin của bạn bè cũng cần được bảo vệ
Một nguyên tắc thường bị bỏ quên là quyền riêng tư không chỉ áp dụng cho chính mình.
Học sinh có thể muốn đưa một đoạn trò chuyện với bạn bè cho AI và hỏi: “Bạn này đang nghĩ gì về em?”. Nhưng đoạn hội thoại đó có thể chứa tên, số điện thoại, ảnh hoặc những tâm sự riêng của người khác.
Tương tự, việc tải ảnh của bạn bè, danh sách lớp hoặc thông tin cá nhân của giáo viên lên AI có thể ảnh hưởng tới quyền riêng tư của những người không hề biết dữ liệu của họ đang được chia sẻ.
Vì vậy, trước khi gửi dữ liệu cho AI, học sinh cần tự hỏi thêm một câu: Thông tin này có phải chỉ thuộc về mình không?
Học cách “ẩn danh” câu hỏi trước khi gửi cho AI
Một kỹ năng rất hữu ích là loại bỏ những dữ liệu không cần thiết trước khi đặt câu hỏi.
Thay vì viết tên thật, có thể dùng “bạn A”. Thay vì cung cấp tên trường, có thể nói “trường của em”. Thay vì gửi toàn bộ bảng điểm có đầy đủ thông tin cá nhân, chỉ cần nhập điểm của những môn cần tư vấn. Nếu phải gửi ảnh chụp màn hình, hãy che tên, email, số điện thoại và các thông tin không liên quan.
Cách làm này không khiến AI hỗ trợ kém đi trong phần lớn tình huống, nhưng giảm đáng kể lượng dữ liệu cá nhân phải chia sẻ.
Một nguyên tắc đơn giản khi học sinh sử dụng AI
Trước khi nhấn nút gửi, học sinh có thể tự hỏi ba câu:
AI có thực sự cần thông tin này để trả lời mình không?
Nếu thông tin này bị người khác nhìn thấy, mình có gặp vấn đề gì không?
Thông tin mình sắp gửi có liên quan đến quyền riêng tư của người khác không?
Nếu câu hỏi học tập vẫn có thể được trả lời sau khi xóa tên, địa chỉ, số điện thoại, ảnh hoặc những dữ liệu nhận dạng khác, hãy xóa chúng.
AI có thể là một gia sư rất hữu ích, nhưng một gia sư AI không cần biết mọi thứ về học sinh. Kỹ năng sử dụng AI không chỉ là biết đặt câu hỏi hay, mà còn là biết thông tin nào nên giữ lại cho chính mình.
