Chủ nghĩa xã hội được hiểu một cách toàn diện dưới ba tư cách chính: là một học thuyết lý luận, một phong trào thực tiễn và một chế độ xã hội. Ở góc độ tổng quát nhất, đây là một hệ thống chính trị và kinh tế mà trong đó tài sản và các nguồn lực được sở hữu chung hoặc do nhà nước quản lý nhằm hướng tới một xã hội công bằng hơn.
Trong dòng chảy lịch sử, chủ nghĩa xã hội nảy sinh từ sự phản kháng trước sự bất bình đẳng và bóc lột của chủ nghĩa tư bản trong thời kỳ cách mạng công nghiệp. Theo quan điểm của chủ nghĩa Marx – Lenin, chủ nghĩa xã hội là giai đoạn đầu của hình thái kinh tế – xã hội cộng sản chủ nghĩa, nơi mà chế độ tư hữu dần bị xóa bỏ để thay thế bằng chế độ công hữu về tư liệu sản xuất.
Để xác định một quốc gia đã đạt tới trình độ chủ nghĩa xã hội hay chưa, các nhà lý luận thường dựa vào hệ thống các tiêu chí và đặc trưng về kinh tế, chính trị và xã hội. Về mặt chính trị, tiêu chí then chốt là quyền lực nhà nước phải thuộc về nhân dân, do nhân dân làm chủ dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Một quốc gia đạt trình độ chủ nghĩa xã hội cần có một nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thực sự của dân, do dân và vì dân, nơi dân chủ xã hội chủ nghĩa không ngừng được mở rộng và hoàn thiện.
Trên phương diện kinh tế, trình độ phát triển của một quốc gia xã hội chủ nghĩa được thể hiện qua nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất tiến bộ. Đặc biệt, tiêu chí quan trọng là việc thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội phải được gắn kết chặt chẽ trong từng bước phát triển kinh tế. Điều này đồng nghĩa với việc sự tăng trưởng không được đánh đổi bằng sự bất bình đẳng mà phải nhằm mục tiêu mang lại cuộc sống ấm no, tự do và hạnh phúc cho mọi thành viên trong xã hội.
Ngoài ra, các giá trị về văn hóa và con người cũng là thước đo quan trọng để đánh giá trình độ xã hội chủ nghĩa. Một quốc gia đạt chuẩn này phải có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, tạo điều kiện cho con người phát triển toàn diện. Sự kết hợp giữa cơ sở vật chất – kỹ thuật hiện đại với đời sống tinh thần phong phú, lành mạnh chính là những dấu hiệu minh chứng cho một quốc gia đã thực sự bước vào giai đoạn phát triển của chủ nghĩa xã hội.
