Sáng 5/2/2025, tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 1, Thủ tướng Phạm Minh Chính có đề cập đến chuẩn bị cho khả năng xảy ra chiến tranh thương mại thế giới.
Điều này xuất phát từ việc tân Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump khơi mào tăng thuế nhập khẩu với các đồng minh Canada, Mexico và Trung Quốc. Ông Trump cũng nói rằng ông sẽ sử dụng công cụ thuế để làm cho Nước Mỹ vĩ đại trở lại.
Vậy chiến tranh thương mại là gì?
Theo định nghĩa đơn giản nhất, chiến tranh thương mại là tình huống trong đó hai hoặc nhiều quốc gia tăng thuế nhập khẩu và hạn ngạch (= giới hạn số lượng hàng hóa) để cố gắng bảo vệ nền kinh tế của chính họ.
Vấn đề với chiến tranh thương mại là quốc gia áp dụng các biện pháp bảo hộ ban đầu có thể đáp trả bằng cách trả đũa lại hành động trả đũa. Và điều đó tạo ra tình hình thậm chí còn tồi tệ hơn.
Sự khác biệt giữa ‘tranh chấp’ thương mại và ‘chiến tranh’
Tranh chấp thương mại xảy ra thường xuyên và thường là những bất đồng tạm thời giữa các quốc gia về chính sách thương mại, thường liên quan đến mức thuế quan thấp hơn hoặc các tranh chấp có thể được giải quyết tương đối nhanh chóng.
Robert Howse, giáo sư luật quốc tế tại Đại học New York cho biết: “Bạn có thể có những tranh chấp mang tính ăn miếng trả miếng, nhưng về cơ bản chỉ giới hạn ở một sản phẩm cụ thể”.
Ví dụ, ông chỉ ra tranh chấp thương mại giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ về tấm pin mặt trời .
Hoa Kỳ và Trung Quốc hiện đang tham gia vào một cuộc tranh chấp thương mại liên quan đến tấm pin mặt trời. Hoa Kỳ ban đầu áp thuế đối với tấm pin mặt trời và pin mặt trời của Trung Quốc, viện dẫn các hoạt động thương mại không công bằng và lo ngại về sự thống trị thị trường của Trung Quốc. Trung Quốc đã trả đũa bằng cách áp thuế đối với hàng hóa của Hoa Kỳ.
Ngược lại, Howse cho biết chiến tranh thương mại là cuộc xung đột dữ dội hơn, trong đó các quốc gia áp đặt mức thuế quan và rào cản thương mại ngày càng tăng lên lẫn nhau để trả đũa, thường dẫn đến sự gián đoạn kinh tế đáng kể.
Lịch sử có rất nhiều ví dụ về chiến tranh thương mại.
Một trong những đạo luật nổi tiếng nhất là Đạo luật thuế quan Smoot-Hawley có hiệu lực từ năm 1930. Đây là luật của Hoa Kỳ áp dụng mức thuế quan cao đối với nhiều loại sản phẩm xuất khẩu sang Hoa Kỳ.
Người ta tin rằng thuế quan đã làm trầm trọng thêm tình trạng suy thoái trong thời kỳ Đại suy thoái.
Những năm 1960 chứng kiến Chiến tranh gà , một cuộc tranh chấp thương mại giữa Hoa Kỳ và châu Âu chủ yếu liên quan đến gia cầm. Cuộc xung đột nổ ra khi Hoa Kỳ cáo buộc châu Âu áp thuế không công bằng đối với hàng xuất khẩu gà của Hoa Kỳ, khiến Hoa Kỳ trả đũa bằng thuế đối với hàng hóa châu Âu như rượu vang Pháp và xe máy Đức.
Và sau đó là cuộc chiến thương mại giữa Hoa Kỳ và Nhật Bản vào những năm 1980.
Cuộc chiến thương mại này xảy ra do mất cân bằng thương mại lớn, với Nhật Bản thống trị các ngành công nghiệp như ô tô và điện tử. Để đáp trả, Hoa Kỳ áp đặt thuế quan và gây sức ép buộc Nhật Bản mở cửa thị trường, tạo ra Hiệp định Plaza năm 1985 , nhằm mục đích giảm thâm hụt thương mại của Hoa Kỳ.
Howse lưu ý rằng khi một quốc gia có hành động chống lại thuế quan của quốc gia khác, các chính trị gia ở quốc gia bị ảnh hưởng có thể giành được sự ủng hộ của công chúng bằng cách phản ánh sự tức giận hoặc bất mãn của công chúng.
Đối với Canada, Howse cho biết đây có thể là lợi ích chính trị cho đảng Tự do.
Sự trả đũa như thế này thường giống như một phản ứng theo bản năng, tương tự như phản ứng ở sân trường khi ai đó trả đũa khi họ nhận thấy bị đối xử bất công.
“Và đây có lẽ là nơi ẩn náu cuối cùng của chính phủ Tự do. Họ đã tụt hạng thảm hại trong các cuộc thăm dò,” ông giải thích.
“Điều này gần giống như một món quà chính trị… để đáp lại bằng một tình cảm yêu nước và thực hiện theo cách rất mạnh mẽ, ngay cả khi cuối cùng nó sẽ không giúp ích nhiều cho nền kinh tế Canada.”
Về lợi ích của Trump từ cuộc chiến thương mại, Howse cho biết ông có phần bối rối.
Có rất ít bằng chứng cho thấy cuộc khủng hoảng ma túy và fentanyl chủ yếu là vấn đề ở biên giới Canada.
Về những bất lợi của chiến tranh thương mại, ông cho biết, rõ ràng là người tiêu dùng sẽ bị tổn hại.
“Tuy nhiên, Hoa Kỳ có thể chịu đựng được nhiều sự trả đũa, vì họ không phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu hàng hóa”, ông nói. “Câu hỏi đặt ra là liệu Canada có thể chịu đựng được một cuộc chiến thương mại đang diễn ra hay không, khi mà họ phụ thuộc đáng kể vào xuất khẩu. Và tôi nghi ngờ rằng điều đó sẽ không tốt cho Canada”.
