Theo các bài báo giới thiệu “Răng sư tử”, một tác phẩm biên khảo chính trị và tình báo đồ sộ của nhà báo kỳ cựu Yên Ba. Cuốn sách dày gần 900 trang này tái hiện cuộc đối đầu thầm lặng nhưng khốc liệt giữa các cơ quan mật vụ hàng đầu như CIA, KGB và MI6 trong suốt thời kỳ Chiến tranh Lạnh.
Tác giả Yên Ba đã dành ba năm để tổng hợp nguồn tư liệu khổng lồ, kết hợp khéo léo giữa sự thật lịch sử xác thực và thủ pháp dẫn dắt chương hồi đầy lôi cuốn. Tác phẩm không chỉ phác họa chân dung những điệp viên làm thay đổi cục diện thế giới mà còn giải tỏa cơn khát của độc giả đối với dòng văn học trinh thám chính trị tại Việt Nam. Sự ra mắt của cuốn sách vào cuối năm 2018 đã tạo nên tiếng vang lớn, khẳng định vị thế của Yên Ba trong lĩnh vực nghiên cứu quốc tế.
Nội dung và ý nghĩa nhan đề tác phẩm Răng sư tử
Khác với những tiểu thuyết điệp viên thông thường nơi người đọc dễ dàng bị cuốn theo một người hùng cá nhân, “nhân vật chính” xuyên suốt tác phẩm của Yên Ba chính là bản thân cuộc chiến điệp báo. Đó là một cuộc đọ sức cân não, bền bỉ và không tiếng súng giữa những bộ máy tình báo khổng lồ của hai phe đối lập, từ KGB và GRU của Liên Xô cho đến CIA, FBI của Mỹ hay MI6, MI5 của Anh. Cuộc đối đầu này kéo dài đằng đẵng suốt sáu thập kỷ, vắt qua những khúc quanh ngột ngạt nhất trước, trong và sau thời kỳ Chiến tranh Lạnh.
Điểm tựa vững chắc nhất làm nên giá trị của “Răng sư tử” là độ xác thực lịch sử gần như tuyệt đối. Tác giả khẳng định toàn bộ nhân vật, mốc thời gian, địa điểm, mật danh hay số hiệu hồ sơ được đề cập trong sách đều chính xác 100%, dựa trên quá trình nghiên cứu, đối chiếu tỉ mỉ các tài liệu mật đã được giải tỏa của các quốc gia. Chất hư cấu trong tác phẩm chỉ chiếm một tỉ lệ rất nhỏ, chủ yếu đóng vai trò là chất xúc tác để tái dựng tâm lý nhân vật, quang cảnh diễn biến hay các đoạn hội thoại, giúp những trang tư liệu khô khan trở nên mềm mại, sống động và gần gũi hơn với người đọc.
Dưới ngòi bút tài hoa của một nhà báo kỳ cựu, các điệp vụ kinh điển làm thay đổi cán cân quyền lực toàn cầu lần lượt được tái hiện một cách ly kỳ. Người đọc sẽ được chứng kiến chiến dịch “Enormous” đầy mưu trí của tình báo Liên Xô khi xâm nhập thành công vào đề án Manhattan, giúp Moscow rút ngắn ít nhất năm năm trong cuộc đua chế tạo bom nguyên tử với Mỹ. Đan xen giữa những sự kiện vĩ mô đó là chân dung đầy góc cạnh của những huyền thoại tình báo như vợ chồng Morris và Leontine Cohen, Klaus Fuchs, Aldrich Ames, Eli Cohen hay Richard Sorge. Dù là sách biên khảo tư liệu, Yên Ba đã khéo léo tổ chức kết cấu tác phẩm theo lối chương hồi tương tự như tác phẩm “Tam Quốc diễn nghĩa”. Cách viết này khiến các điệp vụ không tồn tại độc lập mà đan cài, móc nối vào nhau, tạo ra một mạch truyện cuồn cuộn sức hút và không ngừng kịch tính.
Bên cạnh nội dung đồ sộ, nhan đề “Răng sư tử” cũng là một điểm nhấn mang tính biểu tượng nghệ thuật sâu sắc. Lấy cảm hứng từ triết lý của một bậc thầy điệp báo, nhan đề này mang một ngụ ý kép vừa nghiệt ngã vừa kiêu hùng về số phận người điệp viên. Khi dấn thân vào lòng địch, họ phải chấp nhận đặt cược mạng sống của mình, giống như tự đưa đầu vào giữa hai hàm răng của một con sư tử bờm. Ở ranh giới sinh tử ấy, chỉ một sơ hở nhỏ cũng đủ khiến họ bị nghiền nát bởi nanh vuốt đối phương mà không để lại dấu vết. Thế nhưng ở chiều ngược lại, nếu điệp vụ thành công, chính những điệp viên đơn độc ấy lại trở thành những chiếc răng nanh sắc nhọn nhất của quốc gia, giáng một cú táp chí mạng vào yết hầu kẻ thù, xoay chuyển hoàn toàn dòng chảy lịch sử và vận mệnh của các siêu cường.
Chính sự kết hợp hài hòa giữa tính chân xác của lịch sử và nghệ thuật kể chuyện cuốn hút đã biến “Răng sư tử” trở thành một tác phẩm đặc sắc. Cuốn sách không chỉ tôn vinh những bộ óc thiên tài trong bóng tối, mà còn là lời nhắc nhở sâu sắc về cái giá của hòa bình, nơi mỗi chương lịch sử chúng ta đang biết hôm nay đều có thể đã được viết nên từ những hy sinh thầm lặng của những “chiếc răng sư tử” năm nào.
Những điệp viên tiêu biểu nào xuất hiện trong Răng sư tử?
Trong tác phẩm biên khảo đồ sộ “Răng sư tử”, nhà báo Yên Ba đã phác họa thành công một phòng triển lãm chân dung sống động về những điệp viên có thật trong lịch sử. Hoạt động âm thầm của họ trong bóng tối không chỉ là những màn đấu trí nghẹt thở mà thực sự đã góp phần xoay chuyển dòng chảy lịch sử, định hình lại diện mạo địa chính trị thế giới suốt thế kỷ 20.
Trước hết, tác phẩm đưa người đọc đi sâu vào thế giới của những “điệp viên nguyên tử” – các nhân vật then chốt tham gia vào chiến dịch “Enormous” (hay “Candy”) của Liên Xô nhằm xuyên thủng lá chắn an ninh của đề án Manhattan đầy bảo mật của Mỹ. Trong số đó, nổi bật lên là Klaus Fuchs, nhà vật lý lý thuyết thượng thặng đã cung cấp những tài liệu vô giá giúp Moscow rút ngắn nửa thập kỷ nghiên cứu vũ khí hạt nhân; bên cạnh là Theodore Hall, một điệp viên nguyên tử đầy trẻ tuổi và gan dạ. Đồng hành cùng họ trong việc chuyển giao các bí mật tối mật này không thể không nhắc đến cặp bài trùng huyền thoại của mạng lưới tình báo Xô Viết: vợ chồng Morris và Leontine Cohen. Sự phối hợp nhịp nhàng và lòng trung thành tuyệt đối của họ đã tạo nên một trong những lỗ hổng an ninh lớn nhất lịch sử nước Mỹ.
Bên cạnh mạng lưới nguyên tử, cuốn sách còn lật mở những trang hồ sơ ly kỳ về “Bộ ngũ Cambridge” (The Cambridge Five) – nhóm năm sinh viên xuất sắc của Đại học Cambridge được tình báo Liên Xô tuyển mộ và cài cắm vào sâu trong lòng bộ máy chính phủ Anh. Qua ngòi bút của Yên Ba, chân dung của John Cairncross cùng các đồng đội trong nhóm điệp viên huyền thoại này hiện lên như một minh chứng cho sự tinh vi, kiên nhẫn và tầm nhìn chiến lược của tình báo Xô Viết trong việc nuôi dưỡng các “quân cờ” dài hạn.
Sức hấp dẫn của “Răng sư tử” còn được cộng hưởng bởi những tên tuổi lừng danh mà hoạt động của họ trực tiếp làm thay đổi cục diện các cuộc chiến tranh lớn. Đó là Richard Sorge, điệp viên thuộc cơ quan tình báo quân đội Liên Xô (GRU), người đã gửi về từ Tokyo bức điện báo vô giá khẳng định Nhật Bản sẽ không tấn công Siberia, giúp Stalin tự tin điều các sư đoàn tinh nhuệ từ Viễn Đông về bảo vệ Moscow giữa thời khắc ngàn cân treo sợi tóc của Thế chiến thứ hai. Ở một chiến tuyến khác, người đọc được gặp gỡ Eli Cohen, điệp viên huyền thoại của Mossad (Israel), người đã thâm nhập sâu vào giới chóp bu quân sự Syria và cung cấp những thông tin tình báo chiến lược giúp Israel giành chiến thắng chớp nhoáng trong cuộc chiến Sáu ngày năm 1967. Hay như Đại tá Abel (Rudolf Abel), một điệp viên Xô Viết hoạt động vô cùng xuất sắc tại Mỹ, người mà sau khi bị bắt đã tạo nên một vụ trao đổi tù binh lịch sử trên cây cầu Glienicke huyền thoại với phi công Mỹ Francis Powers – người bị bắn rơi khi đang lái máy bay trinh sát U-2 sâu trong không phận Liên Xô.
Cuộc đấu trí trong thế giới tình báo không chỉ có vinh quang mà còn đầy rẫy những sự phản bội và đào thoát chấn động. Cuốn sách đã tái hiện một cách gai góc vụ bắt giữ Aldrich Ames vào năm 1994, một nhân viên mẫn cán của CIA nhưng thực chất lại là gián điệp hai mang hoạt động cho Liên Xô, đánh dấu một trong những nốt trầm kết thúc dòng thời gian của tác phẩm. Đặc biệt, người đọc cũng sẽ hiểu thêm về Mitrokhin, thiếu tá lưu trữ của KGB, người đã đào thoát sang phương Tây mang theo hàng nghìn trang tài liệu tuyệt mật. Đây không chỉ là một nhân vật lịch sử mà những trang hồ sơ do ông mang ra ánh sáng chính là nguồn tư liệu vô giá để nhà báo Yên Ba đối chiếu, kiểm chứng mức độ chân thực cho tác phẩm của mình.
Một chi tiết khá thú vị là dù tác giả Yên Ba luôn đánh giá các điệp viên Việt Nam thuộc hàng “thượng thặng”, ông lại quyết định không đưa những tên tuổi lẫy lừng như Phạm Xuân Ẩn hay Vũ Ngọc Nhạ làm nhân vật chính trong cuốn sách này. Lý do là bởi cuộc đời và sự nghiệp của họ đã được rất nhiều tác phẩm trong và ngoài nước khai thác quá xuất sắc. Thay vào đó, tác giả muốn dành trọn vẹn không gian của “Răng sư tử” để tập trung bóc tách cuộc đọ sức mang tính toàn cầu giữa các định chế tình báo khổng lồ của phương Đông và phương Tây, nơi mà mỗi nước đi của KGB, GRU, CIA, FBI hay MI6, MI5 đều có thể đẩy thế giới đến bên bờ vực của một cuộc chiến tranh mới.
Yên Ba là ai?
Yên Ba chính là bút danh của nhà báo Nguyễn Văn Yên (ông thường ký tên thật là Nguyễn Văn Yên trên các bài báo thời sự, chính trị, còn bút danh Yên Ba được dùng cho các tác phẩm văn học, dịch thuật và biên khảo). Ông sinh năm 1962, là đại tá, trưởng ban Quốc tế báo Quân đội Nhân dân đã nghỉ hưu, về làm trưởng ban biên tập NXB Hội Nhà văn. Ông được biết đến rộng rãi là một cây bút sắc sảo trong lĩnh vực thời sự, chính trị quốc tế, bình luận thể thao và là một người đam mê, sưu tầm sách cổ có tiếng tại Hà Nội.
Phần lớn cuộc đời làm báo của ông gắn liền với việc theo dõi, phân tích và bình luận các vấn đề chính trị, thời sự quốc tế. Ông từng giữ chức vụ Trưởng ban Quốc tế của báo Quân đội nhân dân.
Khán giả truyền hình thế hệ trước còn nhớ tới ông trong vai trò là một bình luận viên bóng đá dí dỏm, cũng như người tham gia bình luận sâu sắc cho bộ phim kinh điển Tam quốc diễn nghĩa.
Bên cạnh vai trò nhà báo, Yên Ba là một tác giả, dịch giả vô cùng kỹ tính với nhiều tác phẩm gây tiếng vang lớn như Từ Espana 82 đến France 98: Nhìn lại và chờ đợi, Từ Pele đến Maradona…
Trong giới chơi sách, Yên Ba là một cái tên rất đáng nể. Ông sở hữu một gia tài sách cổ khổng lồ lên tới hàng ngàn cuốn. Đặc biệt, ông có niềm đam mê mãnh liệt với tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa và sở hữu bộ sưu tập cực kỳ độc đáo với khoảng 400 bộ Tam Quốc xuất bản qua nhiều thời kỳ khác nhau (trong đó có cả những bản in cổ vô cùng quý hiếm từ năm 1909).
Chính lối tư duy chương hồi học hỏi được từ bộ tiểu thuyết kinh điển này đã giúp ông áp dụng thành công vào cấu trúc viết cuốn sách tư liệu “Răng sư tử”, biến một đề tài khô khan thành một tác phẩm lôi cuốn độc giả từ đầu đến cuối.
