Phong cách của Alfred Hitchcock thường được gọi là “The Hitchcock Touch”, có thể hiểu là “dấu ấn Hitchcock”. Đó không phải một công thức cố định theo nghĩa máy móc, mà là một hệ thống kể chuyện được tính toán rất kỹ để kiểm soát sự chú ý, nhận thức và cảm xúc của khán giả. Hitchcock hiếm khi dựa vào máu me, bạo lực trực diện hay những cú hù dọa bất ngờ để tạo sợ hãi. Điều ông quan tâm hơn là cảm giác chờ đợi, sự bất an, nỗi ám ảnh, sự tò mò và đặc biệt là việc khán giả biết một điều nguy hiểm đang tồn tại nhưng không thể làm gì để ngăn nó xảy ra.
Cốt lõi trong nghệ thuật của Hitchcock là sự khác biệt giữa sự hồi hộp kéo dài (suspense) và sự bất ngờ (surprise). Ông từng giải thích nguyên tắc này bằng ví dụ nổi tiếng về một quả bom đặt dưới bàn. Nếu hai nhân vật đang trò chuyện rồi quả bom bất ngờ phát nổ, khán giả chỉ bị giật mình trong vài giây. Nhưng nếu đạo diễn cho khán giả biết từ trước rằng dưới bàn có một quả bom và nó sắp phát nổ, trong khi các nhân vật vẫn bình thản nói chuyện, toàn bộ khoảng thời gian chờ đợi sẽ trở thành một trải nghiệm căng thẳng. Người xem biết nguy hiểm đang tới, còn nhân vật thì không biết. Chính sự chênh lệch thông tin đó tạo nên suspense. Vì vậy, một nguyên tắc rất đặc trưng của Hitchcock là khi có thể, hãy cho khán giả biết đủ thông tin để họ lo lắng trước nhân vật.
Từ nguyên tắc này, Hitchcock thường xây dựng những câu chuyện trong đó một người bình thường bất ngờ bị đẩy vào tình thế nguy hiểm. Một mô-típ nổi tiếng là “người vô tội bị hàm oan” (wrong man). Nhân vật chính có thể bị nhầm là tội phạm, bị cuốn vào một âm mưu không liên quan đến mình hoặc trở thành mục tiêu truy đuổi vì một sự trùng hợp. Điều đáng sợ không chỉ nằm ở những kẻ đang săn đuổi họ mà còn ở việc cảnh sát, pháp luật hoặc xã hội không tin họ. Nhân vật vì thế rơi vào trạng thái cô độc, không thể dựa vào hệ thống để tự bảo vệ mình. Mô-típ này xuất hiện nhiều lần trong sự nghiệp Hitchcock và đạt tới hình thức đặc biệt điển hình trong North by Northwest.
Một công cụ khác gắn chặt với tên tuổi Hitchcock là MacGuffin. Đây là một đồ vật, bí mật, thông tin hoặc mục tiêu khiến các nhân vật phải hành động và làm cho cốt truyện chuyển động, nhưng bản thân nó không nhất thiết phải quan trọng đối với khán giả. Nó có thể là tài liệu mật, một bản thiết kế, một công thức khoa học hay một món đồ mà nhiều phe cùng truy tìm. Hitchcock không muốn người xem quá bận tâm MacGuffin thực sự là gì. Điều ông quan tâm là nó tạo ra cuộc truy đuổi, phản bội, nghi ngờ và xung đột giữa các nhân vật như thế nào. Có thể hiểu MacGuffin như một cái cớ để câu chuyện bắt đầu vận động.
Hitchcock cũng đặc biệt coi trọng việc kể chuyện bằng hình ảnh, điều ông thường gắn với khái niệm “điện ảnh thuần khiết” (pure cinema). Theo cách nhìn này, điện ảnh không nên phụ thuộc quá nhiều vào lời thoại để giải thích. Máy quay, góc nhìn, ánh sáng, dựng phim và sự liên kết giữa các hình ảnh phải có khả năng kể câu chuyện trực tiếp. Một trong những thủ pháp ông thường sử dụng có liên hệ với hiệu ứng Kuleshov, tức là ý nghĩa và cảm xúc không chỉ nằm trong từng khuôn hình riêng lẻ mà được tạo ra khi các hình ảnh được đặt cạnh nhau. Chẳng hạn, đạo diễn có thể cho thấy gương mặt một nhân vật đang nhìn, sau đó cắt sang thứ nhân vật nhìn thấy rồi quay lại gương mặt ấy. Chỉ bằng ba hình ảnh, khán giả có thể hiểu nhân vật đang tò mò, sợ hãi, ham muốn hay ghê tởm mà không cần một câu thoại giải thích.
Máy quay của Hitchcock vì thế hiếm khi chỉ đứng yên để ghi nhận sự việc. Nó thường hoạt động như một “người quan sát có ý thức”, thậm chí giống một kẻ đang rình rập. Máy quay có thể từ từ tiến gần một vật thể quan trọng, nhìn qua lan can, cửa sổ, cầu thang hoặc khe hẹp, hoặc cố tình cho khán giả thấy một nguy hiểm mà nhân vật chưa nhận ra. Cách đặt máy như vậy khiến người xem có cảm giác mình không chỉ quan sát câu chuyện mà đang bị kéo vào bên trong nó.
Điều này dẫn đến một chủ đề lớn khác trong điện ảnh Hitchcock là tâm lý nhìn trộm và quan sát đời tư người khác (voyeurism). Rear Window là ví dụ rõ nhất. Nhân vật chính ngồi trong căn hộ và quan sát hàng xóm qua những ô cửa sổ, nhưng trên thực tế khán giả cũng đang làm điều tương tự thông qua đôi mắt của anh ta. Hitchcock khiến người xem vừa tò mò vừa cảm thấy không thoải mái vì nhận ra bản thân đang thưởng thức những bí mật riêng tư của người khác. Trong Psycho, việc nhìn qua những khe hở, căn phòng kín hay các không gian riêng tư cũng tạo ra cảm giác tương tự. Khán giả vì thế trở thành một phần của hành vi nhìn trộm và đôi khi bị đặt vào trạng thái đồng lõa về tâm lý với nhân vật.
Một trong những đặc điểm dễ nhận biết khác của Hitchcock là cách ông xây dựng các kiểu nhân vật lặp lại. Nổi tiếng nhất là hình tượng “Hitchcock Blonde”, những nữ nhân vật tóc vàng có vẻ ngoài thanh lịch, lạnh lùng và có phần xa cách nhưng bên trong thường chứa đựng những xung đột tâm lý phức tạp. Grace Kelly, Kim Novak, Eva Marie Saint hay Tippi Hedren đều từng gắn với hình ảnh này. Tuy nhiên, khi nhìn từ góc độ hiện đại, đây cũng là một chủ đề gây nhiều tranh luận vì cách Hitchcock kiểm soát hình ảnh, trang phục, hành vi và số phận của các nữ nhân vật thường phản ánh rất rõ cái nhìn của một đạo diễn nam đối với phụ nữ.
Bên cạnh đó là những hình tượng người mẹ có ảnh hưởng mạnh và đôi khi mang tính áp chế. Trong một số phim Hitchcock, người mẹ không đơn thuần là nhân vật gia đình mà trở thành nguồn gốc của sự kiểm soát, mặc cảm hoặc tổn thương tâm lý. Psycho là trường hợp nổi tiếng nhất, nơi mối quan hệ giữa Norman Bates và hình ảnh người mẹ trở thành trung tâm của toàn bộ bi kịch. Tuy nhiên, không phải mọi bà mẹ trong phim Hitchcock đều giống nhau, vì vậy nên xem đây là một mô-típ thường xuyên xuất hiện hơn là một công thức tuyệt đối.
Đối lập với hình tượng người mẹ kiểm soát là kiểu phản diện lịch thiệp và quyến rũ. Hitchcock thường không xây dựng kẻ ác như một con quái vật lộ liễu. Nhiều phản diện của ông thông minh, nói năng nhẹ nhàng, ăn mặc đẹp và hoàn toàn có khả năng hòa nhập với xã hội. Chính vẻ bình thường và đáng tin ấy khiến họ trở nên nguy hiểm hơn. Shadow of a Doubt là ví dụ tiêu biểu, khi Uncle Charlie xuất hiện như một người đàn ông duyên dáng và được cả gia đình yêu quý nhưng lại che giấu một bản chất cực kỳ đen tối. Hitchcock đặc biệt quan tâm tới ý tưởng rằng cái ác có thể tồn tại ngay trong những không gian văn minh, quen thuộc và tưởng như an toàn nhất.
Về mặt hình ảnh, Hitchcock chịu ảnh hưởng đáng kể từ điện ảnh Biểu hiện Đức (German Expressionism), đặc biệt trong việc sử dụng ánh sáng mạnh, bóng tối, đường nét kiến trúc và bố cục để thể hiện trạng thái tâm lý. Ông thường dùng ánh sáng tương phản mạnh (chiaroscuro hoặc low-key lighting) để chia khuôn mặt, căn phòng hoặc không gian thành vùng sáng và tối, qua đó gợi cảm giác bất an, tội lỗi hoặc chia rẽ nội tâm. Những đường bóng từ lan can, rèm cửa, cửa sổ hay các vật thể khác đôi khi tạo thành hình dạng giống một tấm lưới bao quanh nhân vật. Cách bố trí này có thể được hiểu như hình ảnh thị giác cho cảm giác bị mắc kẹt trong tội lỗi, ám ảnh hoặc số phận.
Một đặc điểm quan trọng khác của Hitchcock là ông thường biến những vật thể và không gian rất bình thường thành nguồn gây sợ hãi. Một cầu thang, một phòng tắm, một cửa sổ, một chiếc chìa khóa, một con dao, một chuyến tàu hay thậm chí một đàn chim đều có thể trở thành tâm điểm của căng thẳng. Ông hiểu rằng những thứ quen thuộc sẽ gây bất an mạnh hơn nếu khán giả đột nhiên nhận ra chúng không còn an toàn. Chính vì vậy, nỗi sợ trong phim Hitchcock thường không đến từ thế giới siêu nhiên mà từ việc cái bình thường bất ngờ trở nên đáng ngờ.
Hitchcock cũng rất giỏi kéo khán giả vào vị trí đạo đức không thoải mái. Ông có thể khiến người xem đồng cảm với một nhân vật phạm tội, mong kẻ sát nhân thoát khỏi bị phát hiện hoặc lo lắng khi một bằng chứng có thể bị cảnh sát tìm thấy. Đây là một dạng thao túng sự đồng cảm rất đặc trưng. Khán giả biết rõ điều gì đúng và sai nhưng vẫn bị cách dựng phim, góc máy và nhịp kể dẫn tới những cảm xúc trái ngược với phán đoán đạo đức của chính mình. Hitchcock vì thế không chỉ kể một câu chuyện hồi hộp mà còn buộc người xem tự nhận ra họ dễ bị điện ảnh điều khiển đến mức nào.
Toàn bộ những yếu tố đó tạo nên thứ ngày nay thường được gọi là phong cách “Hitchcockian”, tức phong cách mang dấu ấn Hitchcock. Một câu chuyện Hitchcockian thường có người bình thường bị đẩy vào nguy hiểm, thông tin được kiểm soát chặt chẽ, khán giả biết nhiều hơn nhân vật, những đồ vật đời thường trở thành dấu hiệu đe dọa, danh tính và sự thật luôn có thể bị nghi ngờ, còn máy quay khiến người xem trở thành một phần của hành động quan sát. Bên dưới lớp vỏ của một phim giật gân thường là những chủ đề sâu hơn về tội lỗi, ám ảnh, ham muốn, quyền lực, danh tính và sự mong manh của cảm giác an toàn.
Vì vậy, “công thức Hitchcock” không đơn giản là một tập hợp mẹo tạo hồi hộp. Điều làm Hitchcock khác biệt là khả năng biến điện ảnh thành một hệ thống kiểm soát tâm lý người xem. Ông quyết định khán giả được biết gì, biết vào lúc nào, nhìn từ góc độ của ai và phải chờ đợi điều gì. Khi làm chủ được luồng thông tin đó, Hitchcock có thể tạo ra căng thẳng mà không cần bạo lực trực diện, khiến một cảnh trò chuyện bình thường cũng trở nên nghẹt thở và biến chính sự tò mò của khán giả thành công cụ tạo sợ hãi. Đó là lý do hơn nửa thế kỷ sau thời kỳ đỉnh cao của ông, những nguyên tắc Hitchcock sử dụng vẫn tiếp tục xuất hiện trong phim giật gân tâm lý, phim kinh dị, phim trinh thám và điện ảnh hiện đại.
