Cuba không mở cửa kinh tế hoàn toàn (hay chuyển hẳn sang kinh tế thị trường) chủ yếu vì một số lý do cốt lõi, kết hợp giữa yếu tố nội tại (chính trị – ý thức hệ) và ngoại tại (cấm vận Mỹ).
Tính đến tháng 3/2026, Cuba, đất nước có khoảng 11 triệu dân, đang ở trong khủng hoảng kinh tế – năng lượng cực kỳ nghiêm trọng (mất điện kéo dài, thiếu nhiên liệu, GDP suy giảm mạnh, lạm phát cao), nhưng chính quyền vẫn chưa dám thực hiện cải cách triệt để.
Câu hỏi chắc bạn cũng băn khoăn là mặc dù Cuba là người bạn thân thiết của Việt Nam, chứng kiến Việt Nam từ một nước lạc hậu đã vươn lên mạnh mẽ, tự lực tự cường dưới sự dẫn dắt của Đảng Cộng sản, tại sao Cuba lại không học hỏi kinh nghiệm từ Việt Nam?
Tôi đã tìm hiểu nhiều tài liệu, thông tin sẵn có trên mạng, mặc dù cũng không có nhiều, chủ yếu từ các báo Mỹ, tôi tạm đưa ra một số lý do như sau:
- Lãnh đạo Cuba (đặc biệt thế hệ Fidel và Raul, và nay là Díaz-Canel) coi việc giữ chặt kiểm soát kinh tế nhà nước là bảo chứng cuối cùng cho sự tồn tại của chế độ xã hội chủ nghĩa và quyền lực Đảng.
Họ lo ngại rằng nếu cho phép khu vực tư nhân phát triển mạnh (như Trung Quốc hay Việt Nam: doanh nghiệp tư chiếm >90% số lượng, đóng góp lớn cho GDP), sẽ sinh ra tầng lớp trung lưu độc lập về kinh tế → có thể đòi hỏi tự do chính trị.
Nhiều chuyên gia (như Carmelo Mesa-Lago, các phân tích từ Brookings, NYT, El País) nhấn mạnh: “Lý do từ chối mô hình Việt Nam hay Trung Quốc không phải kinh tế mà chủ yếu là chính trị”. Chủ tịch Fidel từng công khai phản đối mô hình Trung Quốc vì không muốn “phân quyền kinh tế”. Người kế nhiệm sau này là Raul có thăm Trung Quốc, thừa nhận thành tựu, nhưng cải cách Cuba vẫn chậm, nửa vời, đầy rào cản vì phải chia sẻ quyền lực với phe bảo thủ trong Đảng, quân đội (GAESA kiểm soát nhiều lĩnh vực then chốt). - Khác biệt lớn:
- Trung Quốc (từ 1978) và Việt Nam (Đổi Mới 1986) chấp nhận “kinh tế thị trường định hướng XHCN” với tư nhân làm chủ đạo, nông nghiệp tư nhân hóa mạnh → tự cung tự cấp lương thực, xuất khẩu bùng nổ.
- Cuba vẫn giữ 90%+ GDP do nhà nước kiểm soát, nông nghiệp tư nhân hạn chế → phải nhập khẩu hầu hết thực phẩm, sản xuất thấp kém. Doanh nghiệp nhà nước + quân đội giữ vai trò “chủ đạo”, tư nhân bị thuế cao, kiểm tra gắt, chính sách thay đổi thất thường → không tạo động lực tăng trưởng.
- Tâm lý “không copy”: Chủ tịch Raul từng nói Cuba không muốn “sao chép” mô hình nào, mà “học hỏi có chọn lọc”. Nhưng thực tế là do dự sâu sắc, sợ “quả cầu tuyết lăn” – cải cách kinh tế có thể dẫn đến thay đổi chính trị không kiểm soát được (dù Trung Quốc và Việt Nam chứng minh Đảng vẫn nắm quyền tuyệt đối).
- Văn hóa và lịch sử khác biệt: Việt Nam có truyền thống tập thể, kỷ luật cao, dễ chấp nhận “giàu trước, dân chủ sau”. Cuba gần Mỹ, dân chúng quen tự do hơn, có di cư lớn sang Mỹ → lãnh đạo sợ mở cửa sẽ mất kiểm soát xã hội nhanh hơn. Ngoài ra, Cuba từng bị “phản bội” bởi Liên Xô sụp đổ → càng nghi ngờ bất kỳ mô hình nào không đảm bảo kiểm soát tuyệt đối.
- Ngoại lực chỉ là phần phụ: Dù cấm vận Mỹ, mất dầu Venezuela (đặc biệt sau sự kiện Maduro 2026), khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng → vẫn là hậu quả của mô hình nội tại chứ không phải nguyên nhân chính. Việt Nam từng bị cấm vận nhưng vẫn tăng trưởng nhờ cải cách.
Kinh tế Cuba đang ở khủng hoảng tồi tệ nhất (GDP giảm mạnh, mất điện kéo dài, lạm phát cao, di cư ồ ạt, thiếu nhiên liệu nghiêm trọng sau khi Venezuela cắt dầu và Mỹ siết chặt).
Dù hiện nay Chủ tịch Díaz-Canel – Chủ tịch Cuba đầu tiên không phải họ Castro – kêu gọi “chuyển đổi khẩn cấp”, cải cách vẫn chậm, hạn chế (chỉ mở rộng MSMEs nhỏ, không dám buông quyền kiểm soát then chốt).
Hiện nay chính quyền Mỹ đang gây sức ép với Cuba rất lớn, hy vọng các nhà lãnh đạo Cuba sáng suốt đưa đất nước bước qua cơn khó khăn này.
